پژوهش نامه اصول فقه اسلامی

پژوهش نامه اصول فقه اسلامی

بازخوانی حدیث «لا ضرر» از جهت اختصاص به حقّ‌النّاس با تأکید بر فرهنگ دوران صدور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش پژوه مدرسه فقهی امام محمدباقر ع
چکیده
حدیث «لا ضرر» از احادیث پرکاربرد در استنباط احکام شرعی به شمار می‌رود. مشهور متأخران، این حدیث را ناظر به ضررهای مرتبط با احکام شرع دانسته و با استناد به آن، بسیاری از احکام شرعی را به حالت نبود ضرر قید زده‌اند. اما برخی فقیهان، این حدیث را به روابط طرفینی مکلفان اختصاص داده و آن را بیانگر حکمی شرعی هم‌ردیف با سایر احکام شرعی دانسته‌اند. نظر به کاربرد فراوان این حدیث در استنباط احکام شرعی، تعیین رویکرد صحیح پیرامون آن ضروری است؛ چه‌آنکه در صورت اختصاصش به روابط طرفینی مکلفان، امکان استناد به آن برای استنباط حکم موضوعاتی همچون وضوی ضرری که به روابط طرفینی مکلفان ارتباط ندارند از بین می‌رود. باری، با گردآوری گزارش‌های حدیث «لا ضرر» در منابع فقهی و روایی فریقین و با درنظرداشتن برداشت عرف هم‌دوره یا نزدیک به دوران صدور حدیث، می‌توان ادعا نمود این حدیث به روابط طرفینی مکلفان اختصاص دارد؛ بنابراین به نظر می‌رسد بیشینۀ متأخران امامیه، در تفسیر این حدیث ره به خطا برده و فروعاتی را به این حدیث مستند کرده‌اند که از موضوع آن خارج است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

إعادة قراءة حدیث «لا ضرر» من حیث اختصاصه بحقوق الناس، مع الترکیز على ثقافة عصر الصدور

چکیده العربیة

یُعَدّ حدیث «لا ضرر» من الأحادیث کثیرة الاستعمال فی استنباط الأحکام الشرعیّة. وقد ذهب المشهور من المتأخّرین إلى أنّه ناظر إلى الأضرار المرتبطة بالأحکام الشرعیّة، فقیّدوا بناءً علیه کثیراً من تلک الأحکام بحالة عدم الضرر. إلّا أنّ بعض الفقهاء خصّوا هذا الحدیث بعلاقات المکلَّفین الطَّرفیّة، وعدّوه بیاناً لحکمٍ شرعیٍّ فی مصافّ سائر الأحکام الشرعیّة. ونظراً إلى کثرة استعمال هذا الحدیث فی الاستنباط، فإنّ تحدید المنهج الصحیح فی فهمه أمرٌ ضروریّ؛ إذ إنّ اختصاصه بعلاقات المکلَّفین یقتضی سقوط إمکان الاستناد إلیه فی استنباط الأحکام المتعلّقة بموضوعات لا ترتبط بتلک العلاقات، کوضوءٍ ضرریٍّ لا یتعلّق بحقوق الآخرین.
وبجمع روایات حدیث «لا ضرر» الواردة فی المصادر الفقهیّة والروائیّة للطائفتین، وملاحظة الفهم العرفیّ المعاصر أو القریب من زمن صدور الحدیث، یمکن الادّعاء بأنّ مورد الحدیث هو العلاقات الطَّرفیّة بین المکلَّفین. وبناءً علیه، یظهر أنّ أکثر متأخّری الإمامیّة قد أخطأوا فی تفسیر هذا الحدیث، فنسبوا إلیه فروعاً فقهیّة خارجةٍ عن موضوعه الأصلیّ.

کلیدواژه‌ها العربیة

حدیث «لا ضرر»
حقوق الناس
العلاقات الطَّرفیّة
الفعل الضرریّ
حکم الضرر.