پژوهش نامه اصول فقه اسلامی

پژوهش نامه اصول فقه اسلامی

تطور مسلک «تعهد» در وضع و ارزیابی آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر و استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم
2 طلبه درس خارج حوزه علمیه قم
چکیده
واکاوی ماهیت «وضع» و رمزگشایی از چگونگی پیوند میان لفظ و معنا، از مباحث بنیادین و دیریاب در اصول فقه است. در میان مسالک گوناگون، «نظریۀ تعهد» که حقیقت وضع را نه اعتباری و قراردادی محض، بلکه «فعلِ نفسانی» و «التزامِ متکلم» می‌داند، جایگاهی ممتاز دارد. این پژوهش با روش تحلیلی-انتقادی، سیر تطور این نظریه را در منظومۀ فکری سه شخصیت محوری، ملاعلی نهاوندی، شیخ عبدالکریم حائری و آیت‌الله خویی مورد کاوش قرار می‌دهد و می‌کوشد تا نشان دهد چگونگی مسلک تعهد از نگاه «تحلیلی-طولی» ملاعلی‌ نهاوندی که تعهد را ریشۀ تکوینی و بسترِ سایر اعتبارات می‌دانست به رویکرد «کارکردگرایانه و بدیهی‌انگاشتۀ» محقق خویی به عنوان جایگزینِ سایر مسالک، تحول یافته است. در این مسیر، تقریرهای گوناگون از «متعلق تعهد» (ذات معنا یا ارادۀ تفهیم) و چالش‌های هستی‌شناختیِ «علقۀ وضعیه» بررسی شده و نقدهای بزرگانی چون محقق اصفهانی، آیت‌الله گلپایگانی و آیات عظام روحانی، سیستانی و شاهرودی به بوتۀ نقد و پاسخ سپرده شده است. رهیافت نهایی پژوهش، حکایت از آن دارد که نظریۀ تعهد با انحصار دلالت وضعی در «دلالت تصدیقی» و بازگرداندن هویت وضع به «ارادۀ تفهیم»، اگرچه چالش امتناع جعل در اعتباریات را مرتفع می‌سازد، اما با فروکاستن ماهیت وضع به پدیده‌ای روان‌شناختی، مرزهای ظریف میان وضع و اراده را دستخوش دگرگونی می‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

تطور مسلک «التعهد» فی الوضع وتقویمه

نویسندگان العربیة

إحسان کرمانشاهانی 1
علی دلیر 2
1 باحث و أستاذ فی الحوزة العلمیة بقم المقدسة
2 طالب حوزوی لبحوث الخارج فی قم المقدسة
چکیده العربیة

تُعدّ دراسة ماهیة «الوضع» وفکّ رموز الرابطة بین اللفظ والمعنى من المباحث الجوهریة والعویصة فی علم الأصول. ومن بین المسالک المختلفة، یحتل «مسلک التعهد» -الذی یعتبر حقیقة الوضع لا أمراً اعتباریاً محضاً، بل «فعلاً نفسیاً» و«التزاماً من المتکلم»- مکانة متمیزة. یسعى هذا البحث بالمنهج التحلیلی النقدی إلى دراسة سیر تطور هذه النظریة فی المنظومة الفکریة لثلاث شخصیات محوریة: الملا علی نهاوندی، والشیخ عبد الکریم الحائری، وآیة الله الخوئی؛ ویحاول تبیین کیف تحوّل مسلک التعهد من الرؤیة «التحلیلیة الطولیة» للملا علی نهاوندی -الذی کان یعتبر التعهد جذراً تکوینیاً وأساساً لسائر الاعتبارات- إلى المنهج «الوظائفی» (الذی یعتبره من البدائه) لدى المحقق الخوئی کبدلیل لسائر المسالک.
وفی هذا السیاق، تُبحث التقریرات المختلفة لـ «متعلق التعهد» (ذات المعنى أو إرادة التفهیم) والتحدیات الأنطولوجیة (الوجودة) لـ «العلاقة الوضعیة»، کما تُعرض انتقادات الأعلام أمثال المحقق الأصفهانی، وآیة الله الگلپایگانی، والآیات العظام الروحانی، والسیستانی، والشاهرودی للنقد والتحلیل.
وتشیر النتائج النهائیة للبحث إلى أن نظریة التعهد -مع حصر الدلالة الوضعیة فی «الدلالة التصدیقیة» وإرجاع هویة الوضع إلى «إرادة التفهیم»- وإن کانت تحل معضلة «امتناع الجعل» فی الاعتباریات، إلا أنها ومن خلال اختزال ماهیة الوضع فی ظاهرة نفسیة، تُحدث تغییراً فی الحدود الدقیقة بین الوضع والإرادة.

کلیدواژه‌ها العربیة

الوضع
نظریة التعهد
الدلالة التصدیقیة
إرادة التفهیم
الملا علی نهاوندی
الشیخ عبد الکریم الحائری
آیة الله الخوئی.