پژوهش نامه اصول فقه اسلامی

پژوهش نامه اصول فقه اسلامی

راه‌های کشف اهمیت ملاک تکلیف در تزاحم مقام امتثال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدرس خارج فقه و اصول حوزۀ علمیۀ قم، ایران.
2 طلبۀ درس خارج حوزۀ علمیۀ قم، ایران.
چکیده
یکی از مرجحات مطرح در تزاحم‌ مقام امتثال، ترجیح به واسطۀ «اهمیت ملاک تکلیف» نسبت به سایر تکالیف است. منظور از مرجح «اهمیت ملاک»، قوی‌تر بودن ملاک تکلیف -مصلحت و مفسده- یا شدیدتر بودن محبوبیت و مبغوضیتش نزد شارع نسبت به تکالیف متزاحم دیگر است. در اصلِ اعتبار این مرجح تردیدی نیست؛ اما تشخیص مصادیق آن در خارج، غالباً با مشکل روبروست؛ زیرا غالباً ملاک تکالیف شارع یا میزان محبوبیت و مبغوضیت آنها در اختیار فقیه نیست تا وی بتواند تکالیف را در این جهت با یکدیگر مقایسه کرده، تکلیف اهم را مشخص کند. تحقیق پیش رو با توجه به همین مشکل، به بررسی این پرسش می‌پردازد که چه راه‌های معتبری برای دستیابی به اهمیت یک ‌تکلیف (قوی‌تر بودن ملاک یا شدت محبوبیت و مبغوضیت) وجود دارد؟ برای پاسخ به این پرسش، با بررسی آثارمکتوب اصول فقه شیعه در مسئلۀ تزاحم و سخنان فقیهان شیعه ذیل برخی تزاحمات، در مجموع، یازده‌ راه برای کشف اهمیت به دست آمد. این راه‌ها ذیل دو عنوان ‌«راه‌های وابسته به وجود دلیل لفظی تکلیف» و «راه‌های غیر وابسته به وجود دلیل لفظی» دسته‌بندی و ارزیابی شد. در پایان مشخص ‌شد که از این راه‌ها، دو راه فاقد اعتبار است و از میان نُه راه باقی‌مانده، شش راه برای «احراز اهمیت» و سه راه هم برای کشف «احتمال اهمیت» مفید است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

طرق اکتشاف أهمّیّة ملاک التّکلیف عند التزاحم فی مقام الامتثال

نویسندگان العربیة

محمد محمدی قائنی 1
سید هادی حسینی نسب 2
1 مدرس خارج فقه و اصول حوزۀ علمیۀ قم، ایران.
2 طلبۀ درس خارج حوزۀ علمیۀ قم، ایران.
چکیده العربیة

إنّ من المصطلحات المشهورة لدی کلّ من یدرس ویبحث فی علم الأصول هو «التّزاحم» والمقصود منه اجتماع تکلیفین لایمکن امتثال کلیهما فی مقام واحد وظروف محدّدة ولا بدّ من امتثال أحدهما بالرّجوع إلی مرجِّحات مذکورة فی محلّها من علم الأصول. ومن المرجِّحات المطروحة فی مبحث التّزاحم عند مقام الامتثال هو التّرجیح بسبب «أهمّیّة ملاک التّکلیف» بالنسبة إلی التکالیف الأخرى. ونعنی بهذا المرجِّح کون ملاک التکلیف -وهو المصلحة والمفسدة - أقوى، أو کون التکلیف أشدّ محبوبیّة ومبغوضیّة عند الشّارع من غیره من التکالیف المزاحمة له. لا أحد یشکّ فی اعتبار هذا المرجِّح؛ ولکن بما أن ملاکات تکالیف الشّارع أو درجة محبوبیّة أو مبغوضیتّها غالبًا ما تکون خارج متناول الفقیه حتى یستطیع مقارنة التّکالیف ببعضها فی هذا الخصوص وتحدید الأهمّ من بینها، فإنه من الصّعب جدًّا تحدید مصادیقه فی الخارج غالبًا ما. لذلک نحن فی هذه الدّراسة تطرّقنا إلی مسألة ما هی الطّرق المعتمدة للتحقّق من أهمّیّة التّکلیف (کون الملاک أقوى أو شدّة المحبوبیّة و المبغوضیّة للمولی)؟ وللإجابة على هذا السّؤال، ومن خلال دراسة المؤلّفات الأصولیّة فی الفقه الشّیعی فی مبحث التّزاحم، وأقوال فقهاءهم فی بعض التّزاحمات، تمّ التّوصّل إلى إحدى عشرة طریقة لاکتشاف الأهمّیّة. کما تمّ تصنیف هذه الطّرق وتقییمها تحت عنوانین: «الطّرق المعتمدة على وجود سبب لفظی للتّکلیف» و «الطّرق غیر المعتمدة على وجود سبب لفظی». وفی النّهایة، تقرّر أنّ اثنتین من هذه الطّرق لا یُعبأ بهما، ومن بین الطّرق التّسع المتبقّیة، کانت ستّ طرق مفیدة «لتحدید الأهمّیّة» وثلاث طرق «لاکتشاف احتمال الأهمّیّة».

کلیدواژه‌ها العربیة

التّزاحم فی مقام الامتثال
المرجِّحات فی التّزاحم
طرق اکتشاف الأهمّیّة
المهمّ والأهمّ

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 27 فروردین 1404