پژوهش نامه اصول فقه اسلامی

پژوهش نامه اصول فقه اسلامی

معیار پذیرش «تبعیض در حجیت»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مدرسه فقهی امام محمد باقر علیه السلام، حوزه علمیه قم
چکیده
در برخی ادلۀ لفظی، چندین حکم بیان شده ولی به دلایلی مانند مخالفت با اجماع یا تقیه‌ای بودن، برخی از این احکام، حجت نیستند. این پرسش مطرح است که آیا سایر فقرات و مدلول‌های چنین ادله‌ای حجت هستند (قبول تفکیک در حجیت) یا با بروز خلل در بخشی از یک دلیل، تمام آن دلیل از حجیت ساقط می‌شود (رد تفکیک در حجیت)؟ در این نوشتار انواع ادلۀ لفظی قابل تبعیض، در نُه گونه دسته‌بندی شده و سه معیارِ مطرح برای پذیرش یا رد تبعیض در حجیت، بررسی شده است. از نگاه این تحقیق، بهترین معیار «پذیرش عرف» است که بخش مهمی از ابهام آن را می‌توان با لحاظ «درجۀ به‌هم‌پیوستگی اجزای کلام» برطرف و یک طرح کلی برای پذیرش یا رد تبعیض در حجیت، در اشکال نُه‌گانه ترسیم نمود: تبعیض در حجیت، بین برخی از روایاتِ یک کتاب، بین جملاتِ مستقل در یک روایت، بین برخی از مصادیقِ یک لفظ (مثل لفظ عام یا مطلق) و بین مفهوم و منطوق، قابل قبول؛ و تفکیک بین جملاتِ مرتبط با هم در یک روایت، بین اجزای یک جمله، بین مدلول‌ّهای التزامی و بین جنس و فصل، غیرقابل قبول است. برخی از گونه‌ّها هم مشکوک هستند. مبنای حجیت خبر واحد در این بحث اثری ندارد و در موارد شک، به دلیل فقدان اطلاق دلیل حجیت، نمی‌توان باقی روایت را حجت دانست.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

المعیار فی قبول «التّبعیض فی الحجّیّة»

نویسنده العربیة

محمد حسین مخبریان
مدرسه فقهی امام محمد باقر علیه السلام، حوزه علمیه قم
چکیده العربیة

لقد وردت فی بعض الأدلّة اللّفظیة عدّة أحکام، ولکن بعضها لیس بحجّة لأسباب کمعارضة الإجماع أو التّقیّة، والسّؤال الّذی یطرح نفسه هو: هل الفقرات والمدالیل الأخرى لهذه الأدلّة حجّة؟ (قبول التّبعیض فی الحجّیّة) أم یسقط الدّلیل کلّه من الحجّیّة لمجرّد خلل فی جزء منه (رفض التّبعیض فی الحجّیّة)؟ وقد تمّ فی هذا المقال تصنیف أنواع الأدلّة اللّفظیة القابلة للتّبعیض فی تسعة أنواع، کما تمّ بحث ثلاثة معاییر لقبول التّبعیض فی الحجّیّة أو رفضه. إنّ أفضل معیار من وجهة نظر هذه الدّراسة، هو «قبول العرف»، حیث تمکن إزالة جزء کبیر من الغموض من حیث «درجة الترّابط بین مکوِّنات الکلام» ووضع مخطّط عامّ لقبول أو رفض التّبعیض فی الحجّیّة، فی تسعة أشکال: فالمقبول منها هی: التّبعیض بین بعض روایات الکتاب الواحد، وبین الجمل المستقلّة فی الرّوایة، وبین بعض مصادیق اللّفظ (کالعامّ أو المطلق)، وبین المفهوم والمنطوق؛ وغیر المقبول منها: التّبعیض بین الجمل المترابط بعضها البعض فی روایة واحدة، وبین مکوّنات الجملة الواحدة، وبین المدالیل الالتزامیة، وبین الجنس والفصل. و یبقی بعض الأنواع مشبوهاً. ولا أثر لمبنی حجّیّة خبر الواحد فی هذا النّقاش، وفی حالة الشّکّ لا یمکن اعتبار بقیّة الرّوایة حجّة لعدم الإطلاق فی دلیل الحجّیّة.

کلیدواژه‌ها العربیة

الحجّیّة
التّبعیض فی الحجّیّة
التّفکیک فی الحجّیّة
العرف
خبر الواحد