پژوهش نامه اصول فقه اسلامی

پژوهش نامه اصول فقه اسلامی

گستره‌شناسی حجیت «سیاق امتنان»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش پژوه خارج تخصصی جزای موسسۀ عالی فقه و علوم اسلامی
2 دکترای فلسفۀ دین و مدرس سطوح عالی حوزۀ علمیۀ یزد
3 مدرس سطوح عالی حوزۀ علمیۀ قم
چکیده
سیاق امتنان در قامت اثرگذاری شاخص در منابع احکام شرع خودنمایی می‌کند. اثبات حجیت امتنان و بیان کیفیت اثبات و محدودیت‌های این حجیت، از سایر بخش‌های بحث امتنان، اهمیت بیشتر و بنیادی‌تری دارد و سایر مباحث، برای این بخش در حکم مقدمه هستند. حجیت امتنان گاهی از باب تعمیم و تخصیص به‌وسیلۀ علت، و گاه از باب ظهور عرفی، و گاهی از باب احراز غرض مولاست. هر کدام از این سه مورد، خصوصیات و ویژگی‌هایی دارند که در توجه به سیاق و ظهورگیری از آن، مؤثر بوده و در موارد مختلف، آثار متفاوت و محدودیت‌هایی را برای اعتبار سیاق امتنان به‌وجود می‌آورند؛ البته برخی محدودیت‌ها مربوط به صغرای قیاسی است که حجیت امتنان، کبرای آن را تشکیل می‌دهد. در این مقاله به اقتضای سیاق در موارد رخصت و عزیمت، احکام غیر الزامی و مراتب حکم پرداخته شده؛ همچنین محدودیت‌های قیاس در احکام وضعی، علت یا حکمت بودن امتنان، امتنان در حق عالم و مقدم، امتنان فعلی و شأنی، موارد خلاف امتنان، امتنان در مرفوع به حکم عقل و امتنان بر اساس مفاد دلیل، بررسی و در دو بخش «امتنان فردی، نوعی و قانونی» و «امتنان فردی و گروهی»، چند گونه از سیاق امتنان مطرح شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله العربیة

تحدید نطاق حجّیّة «سیاق الامتنان»

نویسندگان العربیة

حسن رضایی صرمی 1
محمدصادق بدخش 2
مسیح بروجردی 3
1 دانش پژوه خارج تخصصی جزای موسسۀ عالی فقه و علوم اسلامی
2 دکترای فلسفۀ دین و مدرس سطوح عالی حوزۀ علمیۀ یزد
3 مدرس سطوح عالی حوزۀ علمیۀ قم
چکیده العربیة

یبرز سیاق الامتنان کمؤثّر کبیر فی مصادر الأحکام الشّرعیّة. إنّ إثبات حجّیّة الامتنان والتّعبیر عن نوعیّة إثباتها وحدودها أکثر أهمّیّة وأساسیّة من الأجزاء الأخرى من مسألة الامتنان، و یُعدّ غیرها من المواضیع تمهیداً لهذا الباب. فحجّیّة الامتنان تکون تارة للتّعمیم والتّخصیص بالسبّب، وتارة لظهور العرف، وتارة لتحقّق غرض المولی. ولکلّ حالة من هذه الحالات الثلّاث خصائص وسمات تؤثّر فی الاهتمام بالسّیاق والاستظهار منه، و تؤدّی فی الحالات المختلفة إلی آثار وحدود مختلفة علی اعتبار سیاق الامتنان؛ وبالطّبع فإنّ بعض القیود یتعلّق بصغری القیاس الّذی تقع حجّیّة الامتنان کبری له. ویتناول هذا المقال مقتضیات السّیاق فی حالات الرّخصة والعزیمة، والأحکام غیر الملزمة، ودرجات الأحکام؛ کما تتمّ دراسة حدود القیاس فی الأحکام الوضعیّة، وکون الامتنان علّة أو حکمة، و الامتنان بحق العالم و المقدم، و الامتنان الفعلی والشّأنی، وحالات تُخالِف الامتنان، و الامتنان فیما یرتفع بحکم العقل، و الامتنان المبنی على مفاد الدّلیل. ویُطرح العدید من أنواع السّیاقات فی قسمین: «الامتنان الفردی، النّوعی والقانونی» و «الامتنان الفردی والجماعی».

کلیدواژه‌ها العربیة

السّیاق
الامتنان
الظّهور
القرینة
الحجّیّة